ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1440
سفرنامه شاردن ( فارسى )
چند گام آنسوتر ، نزديك هم ، پنج يا شش كاروانسرا ساخته شده كه بزرگترين و آبادترين كاروانسراهاى شهر مىباشد . نام آنها كاروانسراى ملّا عين - بيگ ، كاروانسراى طويله ، كاروانسراى كاشان - يكى از شهرهاى پارتيد - كاروانسراى اهل لار كه قسمتى از كرمان است و در آن هميشه گروهى از داروفروشان سكونت دارند ، و در آخر كاروانسراى مولتانيان كه در كنار بازارى به همين نام است . مولتانيان مردم يكى از شهرهاى هند مىباشند . اين شهر نزديكترين شهر هندوها به قلعهء قندهار است ، و در مرز ايران در جانب شمال واقع است . پيش از آنكه باب بازرگانى دريايى اروپاييان در خليج فارس گشوده شود راه تجارت هنديان با ايران از اين شهر بوده است . پس از شرح كردن بناهايى كه در ميدان و بازار شاه واقع است اكنون به توصيف بازارهاى پيرامون ميدان كه در آنها نيز همه گونه اجناس اعم از خوراكى و انواع ديگر ، اما بهتر و گرانتر فروخته مىشود ، مىپردازم . شاه عباس كبير كه به فرمان وى ميدان شاه ساخته و پرداخته شد فرمان داد به منظور رفاه و آسايش مردم فروشندگان همه نوع كالا در ميدان گرد آيند و اجناس خود را به معرض فروش قرار دهند ، و نيز هرگونه متاع را كه كميابتر و گران قيمتتر مىباشد در بازارهاى اطراف ميدان بفروشند . براى سهولت داد و ستد عاملانى نيز ميان ميدان شاه و بازار شاه و بازارهاى اطراف به كار پرداختند . همچنين شاه دستور فرمود فروشندگان هر جنس در كنار هم و در يك محدوده به كسب و كار بپردازند . پيش از اين چند بار آوردهام كه بازارها گذرگاههاى سرپوشيدهاى هستند كه سقفشان بلند است . عرضشان از هشت نه قدم درمىگذرد ، و در دو طرفشان دكانهايى ساخته شده است . پس از قهوهخانه نزديكترين جا به مسجد شاه بازار صحافان است . كار اصلى وراقان جلد كردن كتاب مىباشد ، اما در ايران صحافان مركب ، قلمتراش ، قلم ، كاغذ ، قلمدان و دوات نيز مىفروشند . رسم وراقان بر اين است كه عصر پنج شنبه ميان خود يكى را به قيد قرعه انتخاب مىكنند تا روز جمعه كه روز استراحت مسلمانان مىباشد و همهء دكانها تعطيل است ، او دكانش را براى رفع نيازمنديهاى مردم بگشايد ، و خوشبخت كسى است كه قرعه به نام او زده شود . زيرا چون روز جمعه تعطيل است و عدهء زيادى از مردم براى گزاردن نماز به مسجد مىروند فروش وى در آن